Curso de lingua galega/As vogais

En Galilibros, o Wikibooks en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

Curso de L. Galega

Gramática

Historia da Lingua

Ir a: Exercicios sobre as vogais galegas
Ir a:   Curso de lingua galega ····· Hª do galego ····· Exercicios de morfosintaxe ····· Exercicios de ortografía ····· Exercicios de léxico 

  A Normativa oficial do galego (na wikipedia galega) 


As vogais son articulacións abertas, polo que o aire sae ó exterior sen obstruccións. Durante a súa emisión os órganos articulatorios deixan unha canle máis ou menos ampla sen que ningún órgano se interpoña na corrente de aire en vibración.

Signos fonéticos 1.jpg

Sistema vocálico tónico do galego[editar]

Onde mellor se distinguen as vogais dunha lingua é nas 'sílabas tónicas', ou sexa, naquelas que levan acento, porque estas sílabas, ao recibiren a maior forza de articulación son as que se pronuncian con máis claridade de matices. Cando falamos de sílabas tónicas referímonos ao acento da fala, non ao acento da escrita ou til. Polo tanto, consideramos sílabas tónicas as que aparecen en cursiva nas seguintes palabras, con ou sen acento gráfico: último, dólar, amigo, café, andar, sol.

As sílabas tónicas, polo tanto, son as que mellor nos permiten establecer o sistema vocálico galego. Nas 'sílabas átonas', aquelas que non levan a forza e articulación da palabra, as vogais aparecen máis débiles e, polo tanto, menos matizadas. Compróbase pronunciando as palabras: cálido, cereixa, xente, nas cales as sílabas átonas aparecen en cursiva.

Para o estudo dos sons vocálicos téñense en conta no caso da lingua galega os trazos de abertura, localización1:

  • Abertura: as vogais galegas poden clasificarse en catro graos principais: aberta, semiaberta, semipechada, pechada.
  • Localización: Tendo en conta a posición da lingua, danse tres localizacións básicas: anterior, central e posterior.

De todos estes trazos resulta o seguinte cadro vocálico :

Vocalismo galego tónico.jpg








Vogais fortes e fracas
  • /i/: vocal anterior pechada
  • /e/: vocal anterior semipechada
  • /ɛ/: vocal anterior semiaberta
  • /a/: vocal media aberta
  • /ɔ/: vocal posterior semiaberta
  • /o/: vocal posterior semipechada
  • /u/: vocal posterior pechada.

Este é o sistema de sete vocais que encontramos en posición tónica e que ten a súa orixe nun sistema latino de 10 elementos, modificado profundamente na lingua falada coa desfonoloxización da cantidade vocálica. Ó ser o galego herdeiro directo do sistema latino e estar cada unha das sete vocais condicionada pola etimoloxía cabería esperar que cada palabra tivese idéntico vocalismo en todo o territorio, mais isto non se cumpre en tódolos casos. No vocalismo tónico, dous casos rompen a regularidade: unha consoante nasal trabando sílaba e o fenómeno da metafonía, fenómenos, ámbolos dous, característicos da dialectoloxía galega.

Outra terminoloxía[editar]

  • Velares, é dicir, pronunciadas contra a parte de atrás da boca:
o /u/: uso, difuso, hindú
o /o/ ("o pechado"): mozo, sodes
o /O/ ("o aberto"): ovo, feixó
  • Palatais, ou sexa, pronunciadas contra a parte anterior da boca:
o /i/: uso, difuso, hindú
o /e/ ("e pechado"): este, pequeno
o /E/ ("e aberto"): é, pedra
  • Central, é dicir, non marcada nin como anterior nin como posterior:
o /a/: casa, cantar

As vogais /o/ e /O/, por unha banda, e /e/ e /E/ pola outra, aparecen representadas por unha única letra e e o. Isto significa que soamente pola grafía non podemos adiviñar se unha palabra se pronuncia con e ou o abertos ou pechados.

Consoante nasal trabando sílaba[editar]

A vogal posterior que etimoloxicamente debía ser semiaberta, péchase un grao diante de nasal implosiva: /’koNtO/, /’foNtE/, /’poNtE/, tamén /’donO/ (> *dɔmno > DOMINU). No galego asturiano, e en puntos illados do galego oriental poden encontrarse con vocal semiaberta, porque nesas falas todo "o" ante nasal é aberto: /’lɔNbO/, /la’kɔN/.

Na serie anterior ("e"), a pechazón por "n" implosivo ocupa unha área de extensión diversa, partindo do oeste a noroeste: /’lɛNtO/ ∼ /’leNtO/.

Metafonía[editar]

A Metafonía é a abertura de /e/ ou /o/ por influxo de -a final ou a cerrazón de /ɛ/ ou /ɔ/ por -o na mesma posición:

Sen metafoníaCon metafonía
sɔgrosogro
mɛdomedo
horahɔra
elaɛla


Hai palabras que escapan por completo ó fenómeno da metafonía: folla, cego-cega, porco-porca; tampouco chegou a actuar en toda a totalidade do dominio lingüístico galego. Os datos que se coñecen indican con claridade que este proceso tivo a súa orixe en puntos do galego occidental e que se foi difundindo cara ó galego central, ó que afectou de maneira variable.

As vogais tónicas en galego, portugués e español[editar]

portugués e galego español
tErra tierra
pEdra piedra
cEgo ciego
fOrte fuerte
mOrte muerte
cOsta cuesta

Sistema vocálico átono do galego[editar]

As vogais átonas caracterízanse por unha menor perceptibilidade por mor de teren menor duración e menor intensidade cás tónicas.

Na actualidade, vénse admitindo que en posición pretónica se manteñen as sete vogais presentes na posición tónica2 (véxase imaxe do sistema vocálico do apartado anterior). En posición átona medial de palabra, redúcense a cinco (arquifonema E e O)3.


Vocalismo átono medial de palabra


En posición final de palabra as vogais galegas redúcense a 34:


Vocalismo átono final de palabra

1. Hai dous trazos máis para definir as vogais, pero en galego non son pertinentes. Son a labialización e a nasalidade:

A Labialización ou redondeamento é unha característica inherente das vogais posteriores, aínda que tamén poden acharse vogais anteriores labializadas (en certos contextos).
En xeral na emisión das vocais o aire sae exclusivamente pola boca, xa que o veo do padal está pegado á parede da farinxe impedindo que pase ás cavidades nasais, e así temos vocais orais (representadas no cadro). Pero se o veo do padal está baixado o aire sae simultaneamente pola canle bucal e pola nasal, producíndose entón vocais oronasais (ou nasais). En galego calquera vocal pode realizarse máis ou menos nasalizada por contacto con consoante nasal.

2.Distínguense sete vogais a pesar de que esta oposición non rende moito: vɔtar oponse a botar, osiño a ɔsiño, etc.

3.En ningún caso a pronuncia semiaberta en posición átona medial dunha vogal de abertura media, no canto da habitual realización semipechada, provoca variacións no significado. Isto implica que a oposición entre vogal semiaberta e semipechada esta neste contexto neutralizada. Por mor diso falamos de que nesta posición hai uns arquifonemas /E/ e /O/.

4. O razoamento é igual ca no punto anterior (3), só que agora os fonemas /i/, /e/ e /ɛ/ están nutralizados en /E/; os fonemas /u/, /o/ e /ɔ/ están nutralizados en /O/


Ir a:   Curso de lingua galega ····· Hª do galego ····· Exercicios de morfosintaxe ····· Exercicios de ortografía ····· Exercicios de léxico 

  A Normativa oficial do galego (na wikipedia galega)